Ghana – Togo – Benin
15 ΜΑΡΤΙΟΥ Άφιξη στην Accra
Το απόγευμα, στο αεροδρόμιο της Accra, τελείωσε το tour με την BirdQuest που είχαμε. Την ώρα που φτάσαμε εμείς στο αεροδρόμιο είχαν μόλις προσγειωθεί από την Ελλάδα, η Λίνα με τον Βασίλη και τoν Παναγή. Καταλήξαμε για το βράδυ σε ένα πολύ ωραίο ξενοδοχείο στην Accra, με κήπο.
Είχα ρωτήσει τι ώρα θα έρθει να μας πάρει το πρωί ο οδηγός που θα είχαμε για το Tour αυτό. Η απάντηση που πήρα ήταν 9.30 το πρωί και κουφάθηκα, καθώς όλες τις προηγούμενες μέρες ξυπνάγαμε στις 4.00 το πρωί, στο bird tour, που διοργάνωνε η ίδια εταιρεία.
Όμως τα τουριστικά tour ξεκινάνε πολύ αργά. Η Ashanti που διοργάνωνε το tour ήξερε ότι στους τουρίστες δεν αρέσει να ξυπνάνε νωρίς και το είχε κανονίσει για τις 9.30 (το αλλάξαμε στη συνέχεια). Όταν έκανα χιούμορ λέγοντας ότι εμείς ξεκινάγαμε στις 4.00 το πρωί μέχρι τώρα, ο οδηγός που μας πήγε στο ξενοδοχείο γέλασε και είπε ότι ο Kirk, που θα είναι ο οδηγός σας, στις 4.00 δεν έχει πάει ακόμα για ύπνο.
16 ΜΑΡΤΙΟΥ Accra – Lomé
Ghana – Togo – Benin
Πράγματι, το πρωί στις 9.30 ήρθε ο Kirk, ο οδηγός μας, μαζί με τον Prince που θα οδηγούσε το αυτοκίνητο, ο οποίος έγινε και πολύ φίλος μας στη συνέχεια.
Kirk και Prince με την Λουκία
Πρώτη στάση ήταν στο National Museum της Γκάνα, όπου αυτό που με εντυπωσίασε πιο πολύ και θυμάμαι ακόμα ήταν ότι είχε ένα έκθεμα για τους Osibisa με το πρώτο album τους του 1971. , Ηταν ένα μουσικό συγκρότημα rock από τα αγαπημένα μου (έχω όλους τους δίσκους τους) και δεν ήξερα οτι είναι απο την Γκάνα.
Εχω όλους τους δίσκους τους
Επόμενη στάση ήταν το μεσημέρι στη Jamestown, σε ένα παλιό γυμναστήριο το οποίο όμως έχει αναδείξει πολλούς παγκόσμιους πρωταθλητές του box.
World champion
Το πρόγραμμα ήταν να πάμε το βράδυ εκεί ώστε να δούμε και αγώνα box, αλλά πέσαμε στην περίπτωση που σήμερα δεν είχε αγώνα box, οπότε είδαμε απλώς το γυμναστήριο.
H Βασίλισσα της Δαχομέης
Ακολούθησε μια στάση σε μια μοντέρνα γκαλερί, υποθέτω για να καλύψουν την περίπτωση όπου εμείς θα ήμασταν κάποιοι συλλέκτες που θα θέλαμε να επενδύσουμε σε τοπική ζωγραφική. Είχε πολύ ωραία πράγματα και έβγαλα κάποιες φωτογραφίες σε κάποια που μου τράβηξαν το μάτι.
Πριν από αυτό επισκεφθήκαμε έναν ξυλουργό που φτιάχνει περίεργα …φέρετρα σε ό,τι στυλ θέλεις. Μπορείς να παραγγείλεις να είναι σε μορφή αυτοκινήτου, σε μορφή αεροπλάνου — είχε ένα που ήταν σε μορφή κόκορα — και στη φωτογραφία ένα που ήταν κινητό τηλέφωνο, μέσα στο οποίο ποζάρει και ο καλλιτέχνης μαραγκός.
Nokia φέρετρο, απο έναν πανέξυπνο μαραγκό, που έκανε το μαγαζί του πόλο έλξης για όλους τους επισκέπτες της Accra.
Στις 4 η ώρα περίπου ξεκινήσαμε για την αρκετά μεγάλη διαδρομή μέχρι τη Lomé, την πρωτεύουσα του Τόγκο, που είναι αμέσως μετά τα σύνορα. Ήταν αργά όταν φτάσαμε, είχε νυχτώσει. Το ξενοδοχείο όμως ήταν πολύ ενδιαφέρον. Λεγόταν Mandiba.
17 ΜΑΡΤΙΟΥ Lomé – Ouidah
Aφού πήραμε πρωινό δίπλα στην πισίνα στο ξενοδοχείο αυτό, ξεκινήσαμε για να κάνουμε μια περιήγηση στο Lomé.
Η πρώτη μας στάση ήταν στην Witches market — το Marché des Fetiches στο Akodessewa.
Η αγορά φετίχ αποτελεί σημαντικό στοιχείο της τοπικής κουλτούρας: οι πάγκοι πωλούν αποξηραμένα μέρη ζώων και δέρματα ερπετών, θηλαστικών και πουλιών, μαζί με βότανα. Οι πωλητές συχνά λειτουργούν και ως μάντεις, ισχυριζόμενοι ότι μπορούν να προβλέψουν το μέλλον και να αποτρέψουν κακοτυχίες — μια εμπειρία που σίγουρα προκαλεί εντύπωση.
Είχε και έναν doctor en médecine traditionnelle που λεγόταν …Τσουτσου-κμπό.
Με “έψησε” και τα αγόρασα
Εδώ με «έψησε» και ένας πιτσιρικάς που ήταν εκεί και αγόρασα δύο κουκλάκια βουντού, τα οποία στη συνέχεια μου δημιούργησαν προβλήματα, διότι δεν τα ήθελε κανένας μέσα στο αυτοκίνητο, και δεν θυμάμαι πού, αλλά κάπου τα εγκατάλειψα.
Για να ξορκίσουμε το κακό, πήγαμε στη συνέχεια στον Καθεδρικό Ναό και δίπλα σε αυτόν, σε μια πλατεία, υπήρχε και ένα σχολείο. Η Λίνα «έγραψε», καθώς είχε την ιδέα να ανέβει στις τάξεις, είχε μια πολύ καλή συνάντηση με τα πιτσιρίκια, τους μαθητές.
Οι μαθητές ενθουσιάστηκαν με την επίσκεψη της Λίνας
Φύγαμε γύρω στις 11:00 και κατευθυνθήκαμε προς τη Λίμνη Τόγκο. Παρκάραμε στο ξενοδοχείο Hotel Le Lac Le Paradis, όπου πήραμε μία μεγάλη πιρόγα και περάσαμε απέναντι στην Togoville.
Η Togoville είναι ιστορικά γνωστή ως το κέντρο του βουντού στο Τόγκο. Το 1884 ο αρχηγός της περιοχής που έμενε στην Togoville υπέγραψε και εκχώρησε το Togo, το Togoland, όπως λεγόταν στη Γερμανία και έτσι είναι ξεχωριστό κράτος, από το Μπενίν, που είχαν οι Γάλλοι.
Πραγματικά, διασχίσαμε την λίμνη με την πιρόγα, όπου μας περίμενε κάποιος από την Togoville και μας ξενάγησε σε όλα τα βουντού-σημεία.
Ο Λέγκμπα (Legba), μία από τις σημαντικότερες θεότητες του Vodun
H συγκεκριμένη μορφή, καθιστή και καλυμμένη με ύφασμα και χώμα προσφορών, παραπέμπει πιθανότατα στον Λέγκμπα (Legba), μία από τις σημαντικότερες θεότητες.
Ο Legba θεωρείται φύλακας των πυλών, των δρόμων και των μεταβάσεων. Είναι ο μεσολαβητής ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και των πνευμάτων, και καμία τελετή Vodun δεν ξεκινά χωρίς την επίκλησή του. Συμβολίζει την επικοινωνία, την προστασία και την τύχη. Οι πιστοί αφήνουν προσφορές από λάδι, αλκοόλ, τρόφιμα ή αίμα ζώων για να εξασφαλίσουν την εύνοιά του και την αρμονία στη ζωή τους.
Οι πιστοί του Vodun, ντύνουν ή σκεπάζουν τα αγάλματα και τα ιερά αντικείμενα για διάφορους λόγους:
• Σεβασμός και αξιοπρέπεια – το πνεύμα ή η θεότητα αντιμετωπίζεται ως ζωντανή παρουσία που πρέπει να προστατεύεται και να τιμάται.
• Πνευματική προστασία – το ύφασμα λειτουργεί ως φραγμός απέναντι σε αρνητικές δυνάμεις.
• Φόρτιση με δύναμη – τα υφάσματα απορροφούν προσφορές (λάδι, αίμα, σκόνες, βότανα) και θεωρείται ότι συγκρατούν τη ζωτική ενέργεια του πνεύματος.
• Αναγνώριση και αφιέρωση – οι πιστοί προσφέρουν υφάσματα ως τάμα ή ένδειξη ευγνωμοσύνης.
Με τον χρόνο, τα υφάσματα φθείρονται και καλύπτονται από προσφορές και χώμα, κάτι που θεωρείται ένδειξη συνεχούς λατρείας και ενεργής πνευματικής παρουσίας.
Κατά τα γνωστά, στη συνέχεια περάσαμε και από την τοπική εκκλησία που είναι η Παναγία της Lake Togo, για να ξορκίσουμε το κακό, υποθέτω.
Φεύγοντας, κάναμε μια στάση σε ένα gift shop που είχε πολύ ωραία πράγματα, ανάμεσα στα οποία ξεχώρισα ένα σχέδιο του Fela Kuti, που είναι ένας ακόμα διάσημος Αφρικανός μουσικός.
Fela Kuti design
Πήραμε στη συνέχεια την πιρόγα, περάσαμε απέναντι και φάγαμε το μεσημεριανό μας στο ξενοδοχείο δίπλα στη λίμνη.
Hotel le Lac Le Paradis, στη λίμνη Togo
Ακολούθησε μια μεγάλη διαδρομή, καθώς έπρεπε να γυρίσουμε στη Lomé και να πάρουμε όλο τον δρόμο από εκεί, να διασχίσουμε όλο το Τόγκο και να μπούμε στο Μπενίν, καθώς απόψε θα μέναμε στην Ouidah, που είναι αρκετά μετά τα σύνορα Τόγκο–Μπενίν.
Φτάσαμε λίγο πριν τις 18.00 το απόγευμα στην Ouidah και ξεχώρισα δύο πράγματα που μου έκαναν εντύπωση: στο πλάι του δρόμου υπήρχε μία «σχολή» που εκπαίδευε νεαρές από το Μπενίν, που φορούσαν όλες ομοιόμορφες στολές, στο πώς να χειρίζονται τη ραπτομηχανή.
“Σχολή” ραπτομηχανής
Λίγο παρακάτω ήταν μια μικρή είχε πιάσει ένα τεράστιο καβούρι και το πουλούσε.
Περάσαμε όλη την Ouidah και συνεχίσαμε προς την παραλία,
Στην παραλία της Ouidah
καθώς το ξενοδοχείο μας ήταν εκεί. Λεγόταν La Casa Del Papa και ήταν ένα τεράστιο ξενοδοχείο και ήθελε πολύ ποδαρόδρομο, για να πας από και τη ρεσεψιόν ή το εστιατόριο, στα δωμάτια. Είχανε και ειδικά καρότσια, για να κουβαλάνε τα πράγματα. Αν τύχει όμως και μπεις στο δωμάτιο και ύστερα θες να πας μέχρι την ρεσεψιόν, είναι κανονική «εκδρομή», όπως ήταν και το να πάμε στο εστιατόριο.
Αριστερά η γυνάικα του Παύλου Ευαγγελίδη και ο Δημήτρης Ευαγγελίδης και δεξιά ο Παύλος και πίσω του μισοκρυμμένη η Κατερίνα, η γυναίκα του Δημήτρη.
Στο εστιατόριο συναντήσαμε τον Δημήτρη Ευαγγελίδη και τη σύζυγό του, Κατερίνα. Είχε μάθει από τον Παναγή ότι θα βρισκόμασταν στο Μπενίν και, καθώς ο γιος του Παύλος εργάζεται εκεί σε πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποφάσισε να έρθει κι αυτός για λίγες ημέρες, τόσο για να επισκεφθεί τον γιο του όσο και για να βρεθούμε όλοι μαζί.
Έτσι είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε τον Παύλο, ο οποίος είναι εξαιρετικός υποβρύχιος φωτογράφος — με ειδίκευση στη φωτογράφιση καρχαριών και δικό του ιστότοπο — καθώς και τη σύζυγό του και τον γιο τους, και να περάσουμε ένα πολύ όμορφο βράδυ.
18 ΜΑΡΤΙΟΥ Zangbeto – Ouidah
Ξεκινήσαμε το πρωί για να πάμε στην Aladda, που ήτανε καμιά ώρα μακριά, καθώς είχε κανονιστεί να παρακολουθήσουμε τον χορό των Zangbeto.
Οι Zangbeto θεωρούνται παραδοσιακοί «νυχτερινοί φύλακες» που προστατεύουν την κοινότητα και επιβάλλουν την τάξη. Ο χορός τους συνδέεται με πνευματικές πεποιθήσεις και σεβασμό προς την παράδοση. Η εμφάνισή τους θεωρείται ιερή και συνοδεύεται από τύμπανα, τραγούδια και τελετουργικές πρακτικές
Για να δούμε όμως τον χορό, έπρεπε να πάρουμε την άδεια του …βασιλιά.
Palais Royal
Ο βασιλιάς Tedo David Hussu είναι παραδοσιακός ηγεμόνας στην περιοχή Ouidah της Μπενίν, όπου οι τοπικοί μονάρχες διατηρούν σημαντικό πολιτιστικό και πνευματικό ρόλο. Οι παραδοσιακοί βασιλιάδες δεν ασκούν κρατική εξουσία, αλλά λειτουργούν ως φύλακες της ιστορίας, των εθίμων και της θρησκευτικής κληρονομιάς, ιδιαίτερα της βουντού παράδοσης.
Φτάσαμε λοιπόν στο σημείο όπου ήταν μαζεμένοι όλοι οι κάτοικοι του χωριού και έπαιζαν ήδη τα τύμπανα που συνοδεύουν τον χορό των Zangbeto, αλλά έπρεπε πρώτα να πάμε στον βασιλιά. Πήγαμε λοιπόν στο σπίτι του, βγάλαμε τα παπούτσια μας και τα καπέλα ως ένδειξη σεβασμού και τον περιμέναμε.
Εμφανίστηκε σε λίγη ώρα, συνοδευόμενος από τη γυναίκα του, ενώ υπήρχαν και δύο ακόμη άτομα, που του έκαναν αέρα και ένας ακόμα που κρατούσε μια ομπρέλα πάνω από το κεφάλι του, παρόλο που ήμασταν σε στεγασμένο χώρο. Αφού μας είπε διάφορα, στη συνέχεια μας επέτρεψε να φωτογραφηθούμε και μαζί του και μας έδωσε την άδεια να παρακολουθήσουμε τον χορό.
Στα πόδια του βασιλιά
Ήταν πραγματικά πολύ εντυπωσιακό το θέαμα που παρακολουθήσαμε. Οι χορευτές Zangbeto καλύπτονταν πλήρως με εντυπωσιακές, πολύχρωμες στολές από άχυρο και περιστρέφονταν γρήγορα, δημιουργώντας ένα θεαματικό οπτικό αποτέλεσμα.
O χορός των Zangbeto ήταν πραγματικά κάτι εντυπωσιακός
Την ίδια στιγμή, τα τύμπανα έπαιζαν
και όσοι είχαν μαζευτεί τραγουδούσαν, δημιουργώντας μια μυστικιστική ατμόσφαιρα.
Φαινόταν σαν οι Zangbeto να κυνηγούν όποιον προσπαθούσε να πλησιάσει. Διάβασα ότι:
Κατά τη διάρκεια του χορού τους, η συμπεριφορά τους μπορεί να μοιάζει επιθετική, αλλά έχει συγκεκριμένο τελετουργικό νόημα:
- Διατήρηση του ιερού χώρου. Οι Zangbeto προστατεύουν τον κύκλο της τελετής. Αν κάποιος πλησιάσει πολύ ή διαταράξει τον χώρο, θα κινηθούν γρήγορα προς το μέρος του για να τον απομακρύνουν.
- Έλεγχος και επιβολή τάξης. Στην παράδοση, οι Zangbeto λειτουργούν σαν πνευματική “αστυνομία”. Η κίνηση προς το πλήθος συμβολίζει την απομάκρυνση της αταξίας και των κακών πνευμάτων.
- Δημιουργία δέους και σεβασμού. Η αιφνίδια κίνηση προς τους θεατές ενισχύει το μυστήριο και τη δύναμη του πνεύματος που ενσαρκώνουν, προκαλώντας σεβασμό και φόβο.
- Ενεργειακή δυναμική του χορού. Οι γρήγορες περιστροφές και οι απότομες κινήσεις είναι μέρος της τελετουργικής χορογραφίας — όχι επίθεση.
Ήταν πραγματικά εντυπωσιακό, καθώς μάλιστα οι κάτοικοι του χωριού, πραγματικά το «ζούσαν» και μάλιστα πολύ έντονα»
Είχαμε εν τω μεταξύ συναντήσει και τον γαλλόφωνο οδηγό που είχαμε μόνο για το Μπενίν, τον Βαλεντίν.
O Βαλεντίν
Συνοδευόμασταν δηλαδή από τον οδηγό του αυτοκινήτου, τον Prince, τον Kirk που ήταν ο οδηγός για τις αγγλόφωνες περιοχές και τον γαλλόφωνο Βαλεντίν που κανόνιζε τα πάντα στο Μπενίν.
Γυρίσαμε λοιπόν στην Ouidah, παρακολουθήσαμε μία πορεία όπου γυναίκες με άσπρες μπλούζες παρήλαυναν πίσω από ένα τρίκυκλο τραγουδώντας,
Χορεύανε και τραγουδούσαν, στο κέντρο της Ouidah
κάναμε μία επίσκεψη και φωτογραφηθήκαμε με πύθωνες στο Sacré Python Temple,
Ατρόμητος
πήγαμε επίσκεψη στο Sacred Forest, όπου σε έναν τεράστιο κήπο υπήρχαν πολλά περίεργα αγάλματα, αφιερωμένα τα περισσότερα στο βουντού, και καταλήξαμε στην παραλία όπου υπάρχει ένα μνημείο αφιερωμένο σε όσους σκλαβώθηκαν στην περιοχή αυτή και κατέληξαν δούλοι στην Αμερική.
19 ΜΑΡΤΙΟΥ Ganvie – Dassa
Περίμενα πώς και πώς την επίσκεψη στη Ganvie, τη «Βενετία της Αφρικής».
Χτίσανε τα πρώτα σπίτια πάνω σε πασάλους 300 χρόνια πρίν, στο κέντρο της λίμνης, γαι να αποφύγουν τους δουλέμπορους.
Την παραμονή ωστόσο είδα ότι δεν την είχανε συμπεριλάβει στο πρόγραμμα. Το συζήτησα με τους οδηγούς όμως και μου είπαν ότι δεν είναι κανένα πρόβλημα και θα το κανονίσουν, για την επόμενη μέρα, όπως και έγινε.
Η Ganvieé δεν είναι η λίμνη, αλλά ένα μοναδικό χωριό χτισμένο πάνω σε πασσάλους, μέσα στο νερό, πολύ μακριά από τις όχθες της λίμνης, στη λίμνη Nokoué, στο νότιο Benin, κοντά στην πόλη Cotonou. Ιδρύθηκε τον 17ο αιώνα από τον λαό Tofinu για να κρυφτεί και να αποφύγει τους δουλεμπόρους.
Σήμερα θεωρείται η «Βενετία της Αφρικής». Περίπου 20.000–30.000 άνθρωποι ζουν σε σπίτια πάνω σε πασσάλους, μετακινούνται αποκλειστικά με πιρόγες
και ζουν κυρίως από την αλιεία και το εμπόριο. Σχολεία, αγορές και εκκλησίες λειτουργούν επίσης πάνω στο νερό.
Φτάσαμε στην εξέδρα, όπου μας περίμενε η βάρκα μας.
Η βάρκα μας είχε και οροφή, καθώς ο ήλιος ήταν αδυσώπητος
Συναντήσαμε μια τεράστια πιρόγα, γεμάτη ασπροντυμένα παιδιά. Υποθέτω ότι ήταν από κάποιο σχολείο. Φτάνανε την ώρα που επιβιβαζόμαστε στη βάρκα μας, για να πάμε στο χωριό.
Ρίχνει το δίχτυ του δίπλα στα σπίτια
Κάναμε μια βόλτα σε όλο το χωρίο, της Ganvie και επιστρέψαμε, στο κεντρικό του σημείο, όπου δέσαμε σε ένα σημείο, που είχε δύο καφέ. Ανεβήκαμε κάποιες σκάλες και βρεθήκαμε αρκετά ψηλά, όπου υπήρχε μια πανοραμική άποψη.
Η κεντρική λεωφόρος της Ganvie
Έβλεπες τις πιρόγες να πηγαινοέρχονται, ανάμεσα στα σπίτια, που ήταν κτισμένα πάνω σε πασσάλους.
O νερουλάς
Εντύπωση μου έκανε και ο νερουλάς. Πρέπει να ήταν για καθαρό νερό, υποθέτω, καθώς είχε μία μάνικα με μεγάλη διάμετρο που έβγαζε νερό με μεγάλη πίεση, και έκαναν ουρά οι βάρκες γεμάτες βαρέλια που γέμιζαν νερό.
Το θέαμα ήταν απίστευτο γύρω μας — ένας τελείως διαφορετικός κόσμος. Πρέπει να τράβηξα χίλιες φωτογραφίες εδώ. Είδαμε τους ανθρώπους στην καθημερινότητά τους: να ψαρεύουν με καμάκι, να ρίχνουν δίχτυα.
Η τέχνη φαίνεται
Είδαμε παιδιά που ψάρευαν κι αυτά με δίχτυα δίπλα ακριβώς στο σπίτι τους. Κάποια στιγμή κινηθήκαμε να φύγουμε και άρχισα την γκρίνια. Δεν ήθελα να φύγω με τίποτα. Μου φαινόντουσαν απίστευτα τα σκηνικά, που έβλεπα, γύρω μου, καθώς η πιρόγα μας, βολτάριζε ανάμεσα στα σπίτια.
Καταπληκτικό πρωινό.
Κινήσαμε το μεσημέρι για την Dassa. Πριν όμως, είχαν κανονίσει να επισκεφτούμε το χωριό Agonlin και να παρακολουθήσουμε την τελετή Guelede.
Η τελετή Guelede, βαθιά ριζωμένη στον πολιτισμό των Γιορούμπα, τιμά τη δύναμη των «Μητέρων» και τη σοφία των προγόνων, μέσα από χορούς, μάσκες και συμβολικές κινήσεις γεμάτες νόημα. Πολύχρωμες ξύλινες μάσκες, περίτεχνα κοστούμια και ρυθμικά τύμπανα δημιουργούν μια ατμόσφαιρα μυσταγωγίας και χαράς. Η παράσταση δεν είναι απλώς θέαμα· αποτελεί ζωντανή έκφραση κοινωνικών αξιών, πνευματικότητας και συλλογικής μνήμης
Ηταν μαζεμένο όλο το χωριό
Φτάσαμε γύρω στις 5 η ώρα, και ήταν μαζεμένο πάλι όλο το χωριό. Ήταν πραγματικά εντυπωσιακό το θέαμα. Οι χορευτές φορούσαν ειδικές στολές ολόκληρες, και κάθε μία από αυτές «έλεγε» μια ολόκληρη ιστορία.
Κάθε στολή έλεγε και μια ιστορία
Εντύπωση μου έκανε το πόσα πολλά παιδιά ήταν μαζεμένα
και παρακολουθούσαν με μεγάλο ενδιαφέρον — σημάδι ότι αυτό που παρακολουθήσαμε εμείς ήταν κάτι που δεν γίνεται πολύ τακτικά.
Είχε πλέον νυχτώσει όταν φτάσαμε στην Dassa. Ήταν μια καταπληκτική μέρα σήμερα.
20 ΜΑΡΤΙΟΥ Dassa – Natitingu
Πρώτη στάση σήμερα σε ένα σημείο όπου υπάρχει ένας διάσημος βωμός βουντού. Στην πραγματικότητα ήταν δύο μικροί σωροί από χώμα γεμάτοι σκουπίδια: ένας από τη μία μεριά ήταν ο «αρσενικός» βωμός και ένας ο «θηλυκός», όπου μπορούσες να κάνεις μια ευχή για τη ζωή σου.
Η διαδικασία ήταν να πάρεις έναν ξύλινο πάσσαλο και να τον καρφώσεις στο χώμα μέχρι να κρυφτεί τελείως. Στη συνέχεια υπήρχε ένα μπουκάλι με φοινικέλαιο που το έριχνες από πάνω και ένα μπουκάλι Sprite που επίσης το έριχνες από πάνω, λέγοντας την ευχή σου.
Το ίδιο έπρεπε να κάνεις και στον «θηλυκό» βωμό, αλλά για να πιάσει η ευχή έπρεπε να βάλεις πάνω στον βωμό και 10.000 τοπικό νόμισμα. Όλη τη διαδικασία την έκανε ο Valentin, για να την δούμε, αλλά το χαρτονόμισμα το έπαιρνε… ο αέρας· έτσι ένας νεαρός που ήταν εκεί και κανόνιζε όλα αυτά, το πήρε και το έβαλε στην τσέπη του.
Το θέμα βέβαια είναι ότι είναι ένα από τα σημαντικό αξιοθέατα του Μπενίν, καθώς πάρα πολλοί επισκέπτες, πιστεύουνε πράγματι, ότι με την διαδικασία αυτή, θα υλοποιηθεί η ευχή τους.
Σε όλο το δρόμο, βλέπαμε ξανά και ξανά Peugeot 404.
Το Peugeot 404 πρωτοκυκλοφόρησε το 1960
O «άσπονδος διάδοχος*» του “δικού μου” Peugeot 403, ζει και βασιλεύει στο Μπενίν, στην Δυτική Αφρική.
Το Peugeot 404 πρωτοκυκλοφόρησε 1960. Οι Γάλλοι φύγανε από το Μπενίν (Δαχομέη το λέγανε τότε), το 1960, αλλά άφησαν αρκετά 404 πίσω. Σήμερα 65 χρόνια μετά τα 404 εξακολουθούν να κυριαρχούν στους δρόμους του Μπενίν, μεταφέροντας τα πάντα.
Μια χώρα με 90 ευρώ βασικό μισθό στις πόλεις και ένα σωρό περιοχές όπου εξακολουθούν να ζουν σε πλίνθινες καλύβες, με αχυρένιες σκεπές.
Από πάνω τους η Μπουρκίνα Φάσο (Άνω Βόλτα την λέγανε παλιά), έχει ήδη καταληφθεί από τον Isis, που άρχισε να κάνει ήδη απαγωγές και στο βόρειο Μπενίν, όπως και στο γειτονικό Togo. Φοβάμαι ότι όπου νάναι θα τις καταλάβει και αυτές.
*Δεν το γουστάρω καθόλου το 404, καθώς το πρώτο αυτοκίνητο που οδήγησα και λάτρεψα ήταν το Peugeot 403. Ήταν ήδη 20 χρόνια στην οικογένεια, όταν άρχισα να το οδηγάω και το κρατήσαμε άλλα 20 χρόνια.
Σκυλί. Και όμως, η Peugeot σταμάτησε το 403 και στη θέση του έβγαλε το 404. Σταμάτησε ένα έργο τέχνης και έβγαλε αυτό το «τετράγωνο πράγμα». Έλεος «κυρία» μου. Το 403 για αυτό το «πράγμα»?
Οι πιο σημαντικές στάσεις όμως ήταν στα δύο χωριά Taneka πριν φτάσουμε στο Natitingou.
Στο πρώτο, το Taneka Koko, ήταν ένα χωριό στο οποίο συναντήσαμε μόνο παιδιά.
Εμφανίστηκαν ένα σωρό παιδιά, τα οποία ήρθαν και μας έπιασαν από το χέρι και μας οδήγησαν μέσα από τους δρόμους του χωριού σε ένα δέντρο όπου καθόταν ο βασιλιάς του χωριού.
O βασιλιάς του Taneka – Koko
Έμοιαζε σαν όλοι οι άντρες του χωριού να λείπουν σε δουλειές. Η όλη «φάση» ήταν πολύ περίεργη, καθώς περιβαλλόμαστε από παιδιά, για τα οποία έδειχνε σημαντικό, να μας πιάσουν από το χέρι, καθώς όπως είδαμε, κάποια στιγμή έγινε και καυγάς ανάμεσα τους, όταν κάποιος αμφισβήτησε την ιεραρχία και πήγε να μπει «σφήνα».
Στο Taneka-Koko
Το πολύ πιο εντυπωσιακό όμως ήταν το επόμενο χωριό, το Taneka Béri, όπου δεν πίστευα στα μάτια μου.
Και όμως είναι τωρινή φωτογραφία. 2023. Και με στοίχειωσε.
Πολύ ταλαιπωρημένος έδειχνε ο πρώτος κάτοικος που συναντήσαμε, του χωριού Taneka-Beri στο βόρειο Μπενίν. Το μαρτυράνε τα γόνατα του, αλλά και η μέση του. Στην αρχή νόμιζα ότι φόραγε κάποιο μπλουζάκι που έφτανε μέχρι την μέση. Όμως λίγο παραπάνω, φαίνεται ξεκάθαρα ότι είναι γυμνός. Μάλλον φοράει κάτι πολύ σφιχτό στη μέση του και το δέρμα από πάνω φαίνεται σαν να είναι κάποιο μπλουζάκι που τελειώνει εκεί.
Πράγματι έτσι ζουν ακόμα. Σε αυτές τις καλύβες ζουν, ενώ δίπλα η κυλινδρική κατασκευή είναι για να αποθηκεύουν το στάρι τους. Λίγο παραπάνω είχε συγκεντρωμένες καμμιά δεκαριά καλύβες και έμενε και ο αρχηγός και ιερέας του χωριού, που συναντήσαμε.
Μοιάζει να ζούνε ακόμα, όπως ζούσανε 1000 χρόνια πριν. Το μόνο σύγχρονο που είδαμε ήταν ένα μικρό ηλιακό πάνελ 20Χ30 που ήταν πάνω στην οροφή του αρχηγού του χωριού και κάποιες αρχαίες τσίγκινες λεκάνες. Τίποτε άλλο. Και μιλάμε για ένα χωριό που θεωρείται από τα αξιοθέατα του Μπενίν, άρα θα έχει αρκετό τουρισμό, άρα και δυτικές επιρροές.
Ο ιερέας και αρχηγός του χωριού Taneka Beri στο βόρειο Μπενίν
Θεραπεύει όλες τις ασθένειες, μπορεί να φέρει την βροχή, όταν έχει ξηρασία και να σταματήσει την βροχή, όταν βρέχει πολύ. Είναι και ο δικαστής του χωριού για όποιο θέμα προκύψει.
Ταξίδι στο χρόνο στο βόρειο Μπενίν. Λίγα χιλιόμετρα παραπάνω είναι η Μπουρκίνα Φάσο, που έχει καταληφθεί από τον Isis, ενώ η πλησιέστερη πόλη που είναι το Natitingou, έχει οικονομικά προβλήματα, καθώς ήταν η βάση για τους πολλούς επισκέπτες του μεγαλύτερου national park της Μπενίν, που έχει τώρα κλείσει, ύστερα από μια σειρά απαγωγών που έκανε και εκεί ο isis.
Ήταν 6 η ώρα το απόγευμα, όταν φτάσαμε στο ξενοδοχείο μας στο Natitingou.
21 ΜΑΡΤΙΟΥ Natitingou
Η πιο ενδιαφέρουσα μέρα του ταξιδιού. Φύγαμε από το Natitingou και πήγαμε προς τα σύνορα Benin–Togo. Σταματήσαμε σε μία πόλη κοντά στα σύνορα, όπου κάναμε τις διατυπώσεις που χρειάζονταν για να μπούμε στο Togo, και στη συνέχεια προχωρήσαμε και μπήκαμε στο Togo, χωρίς να υπάρχει κάποιου είδους σύνορο.
Tο συνοριακό φυλάκιο Benin – Togo
Απλώς βρήκαμε μία τσίγκινη καλύβα αριστερά, που ήταν το συνοριακό φυλάκιο Benin – Togo, όπου όμως δεν υπήρχε κανένας. Έπρεπε όμως να σφραγίσουν κάποια έγγραφα οι οδηγοί μας. Έτσι έψαξαν και βρήκαν τελικά τον συνοριακό φύλακα και λίγο μετά συναντήσαμε και τον τοπικό οδηγό για την περιοχή του Koutammakou, που εμφανίστηκε με το μηχανάκι του.
Είχα μεγάλη ανυπομονησία να δω τα πυργόσπιτα, καθώς οι φωτογραφίες που είχα δει ήταν καταπληκτικές.
To Koutammakou είναι η χώρα των Batammariba
Tα αξιόλογα πυργόσπιτα από λάσπη (τα λένε Takienta), που θεωρούνται σύμβολο για το Togo.
To Koutammakou είναι η χώρα των Batammariba με τα αξιόλογα πυργόσπιτα από λάσπη (τα λένε Takienta) που θεωρούνται σύμβολο για το Togo.
Είναι διώροφα και φιλοξενούν τα πάντα. Τα ζώα τους, αλλά και την αποθήκη των σιτηρών τους και κατοικούνται ακόμα κανονικά, οργανωμένα σε μικρά «χωριά» των 4-5 πυργό-σπιτων το καθένα.
Οι τρύπες που φαίνονται είναι για να αμύνονται εξαπολύοντας βέλη, σε όποιον τους επιτεθεί.
Τα κέρατα από αντιλόπη που φοράνε οι γυναίκες είναι ένδειξη ότι είναι παντρεμένες.
Οι άντρες προφανώς δουλεύουν στην γύρω περιοχή, μαζί με τα παιδιά, αφού ο μόνος άντρας που είδαμε στο κεντρικό χωριό ήταν ο ηλικιωμένος αρχηγός του χωριού, μαζί με τις γυναίκες και μικρά παιδιά (τα περισσότερα στην αγκαλιά).
Η περιοχή τους θεωρείται μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της Unesco.
Μετά τα πυργόσπιτα, επιστρέφοντας, ο οδηγός μάς οδήγησε σε ένα τεράστιο δέντρο, το οποίο είχε μια κουφάλα — ήταν τρύπιο μέσα — και το χρησιμοποιούσαν κι αυτό σαν σπίτι, για να αποφεύγουν τους εχθρούς τους. Πραγματικά, μπαίνοντας μέσα στο δέντρο, ήταν τόσο μεγάλη η κουφάλα, που βρισκόσουν σε έναν πολύ μικρό χώρο σαν δωμάτιο, αλλά μπορούσες να ανέβεις 3–4 μέτρα ψηλά για να είσαι προστατευμένος.
Βγήκαμε από την Μπενίν και μπήκαμε στο Togo, για να επισκεφτούμε αυτή την περιοχή και στη συνέχεια, επιστρέψαμε στην Μπενίν, καθώς στην υπόλοιπη βόρεια περιοχή του Togo, έχει εξαπλωθεί ήδη ο Isis. Για να μπούμε στο Togo με ασφάλεια, οδηγήσαμε πολλά-πολλά χιλιόμετρα νότια, επιστρέφοντας στο νότιο μέρος της χώρας.
Γύρω στη 1 η ώρα το μεσημέρι περάσαμε πάλι τα σύνορα προς τη μεριά του Benin και, καθώς ήταν αρκετά μακριά το Natitingou, πήραμε το μεσημεριανό μας μέσα στον ήλιο κάτω από κάτι δέντρα, καθώς στις 2 η ώρα είχαμε κανονίσει το μεγάλο σόου του ταξιδιού: τον χορό της ενηλικίωσης.
Η μουσική τους ήταν εξαιρετική.
Μουσικά όργανα τους, αυτά που φοράνε γύρω από τους αστραγάλους τους (που έβγαζαν μια σειρά μεταλλικών ήχων), 2 μεγάλα «δακτυλίδια» που φόραγαν σε δείκτη και αντίχειρα και χτυπούσαν μεταξύ τους και κάτι σαν φλογέρα
κάτι σαν φλογέρα
Τα υπόλοιπα «όργανα» τα κάνανε με το στόμα.
Φοράνε ψεύτικες γενειάδες γιατί χόρευαν τους χορούς της ωριμότητας.
Μας μάγεψαν. Η καλύτερη στιγμή μας στο ταξίδι είπαν κάποιοι από την παρέα μας. Δεν λέγαμε να ξεκολλήσουμε.
Δημιουργούσαν με την μουσική τους μια πολύ ζεστή ατμόσφαιρα.
22 ΜΑΡΤΙΟΥ Natitingou – Abomey
Το σχέδιο αρχικά μετά την επίσκεψή μας στο Koutammakou, να συνεχίσουμε μέσα από το Togo και να κατέβουμε στο Νότο, αλλά σε αυτή την περιοχή έχουν κάνει επιδρομές οι Isis οπότε ξαναγυρίσαμε, στην Benin και κοιμηθήκαμε στο Natitingou.
Φύγαμε από τη Natitingou με κατεύθυνση νότια προς Abomey, για να μπούμε από εκεί στο Togo.
Καθ’ οδόν, συναντάμε την αρχαία πόλη Djougou, όπου συναντήσαμε τους πολεμιστές που πρόκειται να παρουσιάσουν τον αρχαίο παραδοσιακό Χορό των Αλόγων.
O αρχαίος παραδοσιακός Χορός των Αλόγων.
Εκανε εντυπωσιακά κόλπα
Ο χορός των αλόγων στο Djougou είναι εντυπωσιακός. Πρόκειται για έναν δυναμικό και μοναδικό χορό, όπου μόνο οι εκλεκτότεροι πολεμιστές μπορούν να παρελαύνουν και να χορεύουν με τα άλογά τους, επιδεικνύοντας τη δύναμή τους και την εξαιρετική δεξιοτεχνία στον χειρισμό των ζώων. Ο χορός αναδεικνύει τις νίκες τους απέναντι στους εχθρούς και ταυτόχρονα τιμά τους προγόνους τους.
Ήταν πράγματι εντυπωσιακό πόσο καλά εκπαιδευμένα ήταν τα άλογα αυτά.
Εδωσε ρέστα και η Λίνα εδώ.
Από εκεί συνεχίζουμε προς το Abomey, που ήταν πρωτεύουσα του βασιλείου της Dahomey από το 1625 έως το 1900. Μείναμε στο Bohicon, ένα προάστιο της Abomey.
23 ΜΑΡΤΙΟΥ Abomey – Hekpe – Kpalime
Ξεκινήσαμε από Abomey, φτάσαμε στα σύνορα από Benin για Togo και για μια ακόμα φορά περάσαμε σύνορα, με όλες εκείνες τις διαδικασίες.
6 φορές περάσαμε σύμορα, κάνονατς όλη την “χαρτούρα”
Στη συνέχεια …χαθήκαμε, γιατί θέλαμε να πάμε στο Hekpe και το google μάς έστειλε στην αντίθετη τελείως κατεύθυνση. Τελικά έκανε κάποια τηλέφωνα η Λίνα, βγήκαμε στον κεντρικό δρόμο όπου μας περίμεναν και βρήκαμε το Hekpe.
Εδώ οι συμμαθητές της Λίνας έχουν δημιουργήσει ένα Κέντρο Εκπαίδευσης, όπου έρχονται διάφοροι ειδικοί στις καλλιέργειες και δείχνουν στους ανθρώπους της γύρω περιοχής πώς μπορούν να καλλιεργήσουν καινούργια προϊόντα, πιο παραγωγικά στη γη τους. Τα καλλιεργούν πρώτα στον χώρο γύρω από το Κέντρο Εκπαίδευσης και όσοι ενδιαφέρονται στη συνέχεια τα καλλιεργούν και στη δική τους γη.
Συναντήσαμε τη συντονίστρια του όλου project,
Η συντονίστρια του όλου project
που ήταν αυτή που ήρθε και μας βρήκε στον κεντρικό δρόμο για να μας οδηγήσει στο Hekpe και ένα ζευγάρι που έχει την ευθύνη του Κέντρου.
Ελιχε μαζί με τον άντρα της, την ευθύνη του Κέντρου.
Η γυναίκα που ήταν στο Κέντρο Εκπαίδευσης άναψε φωτιά και
Μας μαγείρεψε χυλό από καλαμπόκι με ντομάτα και διάφορα μυρωδικά
ο οποίος ήταν πραγματικά πολύ ωραίος.
Αισθάνθηκα πολύ ωραία με την επίσκεψη μας εδώ.
Χαλάλι οι ώρες που χάσαμε, εξαιτίας του google, ψάχνοντας το χωριό αυτό.
Ένα από τα πράγματα που μας έδειξαν, ήταν ότι έχουν δημιουργήσει μια δεξαμενή, για να μαζεύεται νερό, καθώς η περιοχή μαστίζεται από την ξηρασία. Την περίοδο των βροχών μαζεύουν εκεί νερό για να το κρατήσουν για την υπόλοιπη χρονιά, για τους μήνες που δεν βρέχει.
Φανταζόμουν κάτι σαν μεγάλη τσιμεντένια δεξαμενή και τελικά είδα ότι ήταν απλώς μια τρύπα που είχαν ανοίξει στο χώμα για να μαζεύεται το νερό (φαντάζομαι με κάποια επικάλυψη, για να μην απορροφάται το νερό από το χώμα), καθώς την περίοδο της ξηρασίας οι κάτοικοι των γύρω περιοχών ταλαιπωρούνται πάρα πολύ και ψάχνουν να βρουν νερό σε κάποια ρυάκια στο πλάι του δρόμου.
Στη συνέχεια επισκεφθήκαμε το μεγαλύτερο έργο που έχουν δημιουργήσει οι συμμαθητές της Λίνας σε αυτό το χωριό, που είναι μια κλινική.
H κλινική που δημιούργησαν οι δυο Ελληνες
Είχε νοσοκόμες — δεν είχε γιατρούς
— αλλά διέθετε όλα τα φάρμακα που χρειάζεται η κοινότητα.
Η Λίνα μας εξήγησε ότι υπάρχει και ένα μηχανάκι το οποίο λειτουργεί σαν ασθενοφόρο, καθώς δεν υπάρχουν καλοί δρόμοι και δεν θα μπορούσε ένα αυτοκίνητο να φτάσει σε κάποια χωριά για να μεταφέρει έναν ασθενή.
Καταλήξαμε για ύπνο στο Kpalime.
24 ΜΑΡΤΙΟΥ Kpalime – Koforidua
Φύγαμε από το Kpalime και πήγαμε προς τα σύνορα με την Ghana.
Τα σύνορα ήταν σε έναν χωματόδρομο, πολύ κοντά σε κάποιο σχολείο, υποθέτω, γιατί εμφανίστηκαν ξαφνικά παιδιά από παντού — ήταν 9 η ώρα το πρωί — για να φάνε το πρωινό τους.
Εμφανίστηκαν ξαφνικά παιδιά από παντού
Εμφανίστηκε και μία γυναίκα που είχε πάνω στο κεφάλι της έναν δίσκο γεμάτο πλαστικά πιάτα και κάποιο είδος φαγητού και, σε ένα τραπέζι που είχε στηθεί εκεί, τους μοίρασε κανονικό συσσίτιο.
Μετά το μεσημέρι πήγαμε σε ένα μικρό χωριό, το Krobo, όπου οι άνθρωποι είναι φημισμένοι για τα παραδοσιακά κοσμήματα από χάντρες που κατασκευάζουν εδώ και αιώνες.
Μάθαμε βήμα-βήμα και φτιάξαμε τις δικέ ςμας χάντρες
Επισκεφθήκαμε μια οικογένεια η οποία μας καθοδήγησε βήμα-βήμα πώς να φτιάξουμε τις δικές μας χάντρες,
Ψήσαμε το γυαλί, στοτς 1700 βαθμούς, γαι να λιώσει
να τις ψήσουμε σε θερμοκρασία 1700 βαθμών και να τις πάρουμε μαζί μας.
Είχε την πλάκα του
Κλείσαμε την ημέρας μας στην Koforidua.
25 ΜΑΡΤΙΟΥ Koforidua – Kumasi
Στις 25 Μαρτίου η ημέρα ξεκίνησε από την Koforidua με μια επίσκεψη στο σπίτι του Prince, όπου γνωρίσαμε τη σύζυγό του και το μωρό τους.
Η φωτογραφία είναι απο τα βαφτίσια του παιδιού του Prince (μας την έστειλε λίγες μέρες μετά το tour)
Στη συνέχεια κατευθυνθήκαμε προς Kumasi, κάνοντας μια στάση λίγο πριν την πόλη, σε ένα χωριό διάσημο για τα υφαντά του,
όπου μας έδειξαν όλα τα στάδια της κατασκευής των υφαντών Kente.
26 ΜΑΡΤΙΟΥ Kumasi – Cape Coast
Προτελευταία ημέρα του tour, φύγαμε από το Kumasi και κάναμε μια στάση σε έναν ιστορικό τόπο όπου οι σκλάβοι, πριν οδηγηθούν στα πλοία, έκαναν το τελευταίο τους μπάνιο.
Σταματάμε στο Assin Manso, μια σημαντική πόλη κατά μήκος των διαδρομών του δουλεμπορίου. Η πόλη περιβάλλει τον ποταμό Ndonkor Nsuo («Ποτάμι των Σκλάβων»), όπου οι σκλαβωμένοι Αφρικανοί ελέγχονταν για τη φυσική τους κατάσταση και πλένονταν πριν μεταφερθούν στο Cape Coast Castle για να σταλούν στην Αμερική. Πολλοί είχαν περπατήσει εκατοντάδες χιλιόμετρα από τη βόρεια Ghana μέσα από πυκνά δάση με αλυσίδες και δεσμά, φτάνοντας συχνά σε κακή κατάσταση υγείας.
Το αφήνω ασχολίαστο
Αφού ξεκουράζονταν, συνέχιζαν την τελευταία πορεία των 32 μιλίων προς τα μπουντρούμια του Cape Coast Castle, όπου μπορούσαν να παραμείνουν έως και έξι εβδομάδες πριν επιβιβαστούν στα πλοία για την Αμερική.
Έπειτα κατεβήκαμε στο Cape Coast και επισκεφθήκαμε το Cape Coast Castle, απ’ όπου γινόταν η διακίνηση σκλάβων. Εκεί είδαμε τις φρικιαστικές συνθήκες που επικρατούσαν.
Βγαίνοντας από την περιήγηση στο Cape Coast Castle, από όπου γινόταν η διακίνηση των σκλάβων, κάναμε μια στάση απ’ έξω και αλλάξαμε εικόνες.
Ήταν ένας τύπος που, σε χρόνο μηδέν, μας έφτιαχνε βραχιόλια για το χέρι με όποιο όνομα του ζητούσαμε επάνω. Τα έπλεκε με κλωστές εκεί επί τόπου. Ήταν φοβερό το θέαμα, καθώς μας έφτιαξε τα βραχιόλια με τα ονόματα που θέλαμε.
Αργότερα ανεβήκαμε και διανυκτερεύσαμε στο Rainforest Lodge.
27 ΜΑΡΤΙΟΥ Kakum – Accra
Την τελευταία ημέρα φύγαμε από το Rainforest Lodge και πήγαμε στο Kakum National Park
Kakum National Park. To No1 αξιοθέατο της Γκάνας
Περπατάς πάνω σε μια σανίδα, που κρέμεται με συρματόσχοινα, 40 μέτρα πάνω από το έδαφος. O κύκλος έχει 9 τέτοιες «γέφυρες», 50-60 μέτρα η κάθε μία.
Ξεκινήσαμε το ανέβασμα (έχει μισή ώρα σκαλοπάτια για να φτάσεις στις “γέφυρες”), στις 5:30 το πρωί, με φακούς, καθώς τα πουλιά ξυπνάνε πεινασμένα και δραστηριοποιούνται πριν ακόμα φέξει. Πράγματι το 70% των πουλιών που είδαμε ήταν το πρώτο μισάωρο, ύστερα σιγά-σιγά η κίνηση μειώθηκε.
Στις 10, που ξεκινήσαμε το κατέβασμα, είχαν ήδη αρχίσει να καταφτάνουν οι πρώτες «ορδές» επισκεπτών. Είναι τόσοι πολλοί που το πάρκο έχει βάλει όριο τα 200 άτομα. Ύστερα πρέπει να περιμένεις να βγει κάποιος για να μπεις. 200 άτομα. Αδιαχώρητο.
Όλη η ιδέα είναι ότι πουλιά και ζώα πάνε στην κορυφή των δέντρων, οπότε όταν τα δέντρα είναι 50-60 μέτρα ψηλά, χρειάζονται τέτοιες «γέφυρες» ή εξέδρες στα 40 μέτρα, για να μπορείς να τα δεις. Canopy walk είναι η ορολογία και υπάρχει σε πολλές χώρες.
Στη συνέχεια κατεβήκαμε προς την ακτή, κάναμε μια σύντομη στάση στην Elmina και πήραμε τον παραλιακό δρόμο επιστροφής στην Accra, όπου ολοκληρώθηκε το tour μας.
Έχουμε φίλους στην Ghana μετά από αυτό το ταξίδι.
10/10 βάζω στο ταξίδι αυτό.